وقتی گذشته قابل پیشبینی به نظر میرسد
تا حالا پیش آمده بعد از اینکه بازار یک حرکت مشخص را انجام داده، به نمودار نگاه کنی و با خودت بگویی: «معلوم بود قرار است همین اتفاق بیفتد»؟ مثلاً قیمت به یک محدوده مهم رسیده، مدتی در آن نوسان کرده و بعد با قدرت در یک جهت حرکت کرده است. حالا که حرکت تمام شده، وقتی نمودار را بررسی میکنی، نشانههای زیادی میبینی که انگار از ابتدا مسیر بازار را مشخص کرده بودند.
با خودت میگویی: «نشانهها کاملاً واضح بودند. چرا متوجه نشدم؟» اما یک سؤال مهم وجود دارد: آیا واقعاً پیش از حرکت بازار هم همینقدر از نتیجه مطمئن بودی؟ آیا قبل از وقوع حرکت، سناریوی خودت را مشخص کرده بودی؟ آیا احتمال وقوع آن را میدانستی؟ آیا سناریوهای دیگری را هم در نظر گرفته بودی؟ یا حالا که نتیجه را دیدهای، همهچیز در ذهنت منظمتر و قابلپیشبینیتر به نظر میرسد؟ اینجا با یکی از خطاهای شناختی شناختهشده در روانشناسی تصمیمگیری روبهرو هستیم: سوگیری پسنگر یا Hindsight Bias.
سوگیری پسنگر چیست؟
سوگیری پسنگر زمانی اتفاق میافتد که بعد از مشخص شدن نتیجه یک رویداد، احساس کنیم آن نتیجه از ابتدا قابل پیشبینی بوده است؛ حتی اگر قبل از وقوع، چنین اطمینانی نداشته باشیم. در ادبیات روانشناسی، این پدیده گاهی با عبارت «از اول میدانستم همین میشود» یا I knew it all along توصیف میشود.
مسئله فقط این نیست که نتیجه را میدانیم. مسئله این است که دانستن نتیجه میتواند برداشت ما از گذشته را تغییر دهد. ممکن است احتمال وقوع آن اتفاق را در ذهنمان بیشتر از چیزی به یاد بیاوریم که واقعاً پیشبینی کرده بودیم. برای مثال، تصور کن پیش از انتشار یک خبر اقتصادی، دو سناریو برای بازار در نظر گرفته بودی. یکی احتمال صعود و دیگری احتمال نزول را مطرح میکرد. در آن لحظه هنوز نمیدانستی کدام سناریو اتفاق خواهد افتاد.
اما بعد از انتشار خبر، بازار بهشدت صعود میکند. وقتی به تحلیل قبلی خودت برمیگردی، ممکن است ذهنت بیشتر روی نشانههایی متمرکز شود که با حرکت صعودی هماهنگ بودهاند. بهتدریج این احساس شکل میگیرد که صعود بازار از ابتدا مشخص بوده و تو هم تقریباً انتظار همین اتفاق را داشتهای. در حالی که شاید واقعیت این بوده باشد که فقط یکی از چند احتمال ممکن، اتفاق افتاده است.
ذهن ما چطور گذشته را بازسازی میکند؟
برای درک بهتر این سوگیری باید به نحوه کار حافظه و شیوه تفسیر اطلاعات توجه کنیم. حافظه انسان مثل دوربین فیلمبرداری نیست که تمام اتفاقات را دقیق و بدون تغییر ذخیره کند. وقتی یک رویداد را به یاد میآوریم، بخشی از اطلاعات را بازیابی میکنیم و بخشی از آن را با توجه به دانستهها و شرایط فعلی خود بازسازی میکنیم. وقتی نتیجه یک اتفاق مشخص میشود، این نتیجه میتواند روی نحوه بازسازی خاطرات و برداشتهای قبلی ما اثر بگذارد.
در پژوهشهای مربوط به سوگیری پسنگر، سه جنبه مهم از این پدیده مورد توجه قرار گرفته است:
تحریف حافظه (Memory Distortion): ممکن است پیشبینی قبلی خودمان را متفاوت از چیزی به یاد بیاوریم که واقعاً گفته یا ثبت کرده بودیم. مثلاً قبل از یک معامله، احتمال صعود و نزول را تقریباً برابر میدانستیم؛ اما بعد از صعود قیمت، به یاد میآوریم که از ابتدا بیشتر به سناریوی صعودی اعتقاد داشتیم.
اجتنابناپذیر دیدن نتیجه (Inevitability): گاهی بعد از مشخص شدن نتیجه، تصور میکنیم اتفاق رخداده تقریباً اجتنابناپذیر بوده است. برای مثال، بعد از یک ریزش شدید میگوییم: «با آن شرایط اقتصادی، معلوم بود بازار قرار است بریزد.» اما در زمان تصمیمگیری، شرایط میتوانسته چند مسیر متفاوت داشته باشد و هیچکدام قطعی نبودهاند.
بیشبرآورد توان پیشبینی (Foreseeability): در این حالت، فقط نتیجه را قابلپیشبینی نمیبینیم؛ بلکه توانایی خودمان برای پیشبینی آن را هم بیش از واقعیت ارزیابی میکنیم. ممکن است بعد از یک حرکت بزرگ بازار احساس کنیم توانایی تشخیص چنین حرکاتی را داریم، در حالی که هنوز شواهد کافی برای تأیید این توانایی در اختیار نداریم.
این سه جنبه میتوانند با هم اتفاق بیفتند، اما لزوماً همیشه به یک اندازه درگیر نیستند.
چرا این اتفاق میافتد؟
یکی از دلایل مهم این است که بعد از مشخص شدن نتیجه، ذهن ما اطلاعات جدیدی در اختیار دارد که پیش از وقوع رویداد در دسترس نبودهاند. حالا میتوانیم گذشته را با آگاهی از نتیجه مرور کنیم و نشانههایی را پیدا کنیم که با آن نتیجه هماهنگ هستند. از طرف دیگر، وقتی نتیجه مشخص شده، ساختن یک روایت منسجم درباره علت وقوع آن آسانتر میشود.
فرض کن بازار بعد از یک حرکت نزولی، بهشدت صعود میکند. حالا که کل حرکت را دیدهای، ممکن است بتوانی مجموعهای از نشانهها را کنار هم قرار بدهی و توضیح دهی چرا بازار برگشته است. این توضیح ممکن است کاملاً منطقی به نظر برسد. اما منطقی بودن توضیحی که بعد از وقوع یک اتفاق ساختهای، لزوماً به این معنا نیست که پیش از وقوع هم میتوانستی آن را با همین وضوح ارائه کنی.
در واقع، گاهی ما آسانی توضیح دادن یک اتفاق بعد از وقوع را با قابلپیشبینی بودن آن قبل از وقوع اشتباه میگیریم. پژوهشهای Neal Roese و Kathleen Vohs در سال ۲۰۱۲، نقش فرایندهای شناختی، فراشناختی و انگیزشی را در شکلگیری این سوگیری بررسی کردهاند. یکی از پیامدهای آن نیز تمرکز بیش از حد روی یک توضیح برای گذشته و نادیده گرفتن توضیحات جایگزین است.
این سوگیری چه تأثیری بر معاملهگری دارد؟
بازارهای مالی محیطهایی همراه با عدمقطعیت هستند. حتی زمانی که تحلیل مناسبی داریم، نمیتوانیم نتیجه معامله را با اطمینان کامل پیشبینی کنیم. اما سوگیری پسنگر میتواند باعث شود بعد از مشخص شدن نتیجه، میزان عدمقطعیت موجود در زمان تصمیمگیری را فراموش کنیم. این مسئله چند پیامد مهم دارد:
اعتمادبهنفس بیشتر از شواهد واقعی: وقتی چند حرکت بازار را بعد از وقوع بهدرستی توضیح میدهیم، ممکن است تصور کنیم توانایی پیشبینی بالایی داریم. اما تشخیص یک الگو روی نموداری که تمام حرکات بعدی آن را دیدهایم، با تشخیص همان الگو در لحظه واقعی تصمیمگیری یکسان نیست. در زمان واقعی، هنوز نمیدانیم حرکت بعدی چه خواهد بود. اما در نمودار گذشته، نتیجه از قبل مشخص است.
دستکم گرفتن عدمقطعیت و ریسک: وقتی بعد از وقوع یک حرکت احساس کنیم که آن حرکت از ابتدا واضح بوده، ممکن است در ارزیابی موقعیتهای مشابه، ریسک کمتری در نظر بگیریم. برای مثال، بعد از یک حرکت بزرگ صعودی ممکن است تصور کنیم شناسایی چنین حرکتی ساده بوده است. در نتیجه، در معامله بعدی با اطمینان بیشتری وارد موقعیتی شویم که همچنان با عدمقطعیت زیادی همراه است.
پژوهش Bruno Biais و Martin Weber در سال ۲۰۰۹، با عنوان Hindsight Bias, Risk Perception, and Investment Performance، این موضوع را در زمینه سرمایهگذاری بررسی کرده است. آنها در یک آزمایش با دانشجویان نشان دادند که سوگیری پسنگر میتواند برآورد افراد از نوسان را کاهش دهد. در آزمایش دیگری با حضور ۸۵ بانکدار سرمایهگذاری در لندن و فرانکفورت نیز میان شدت این سوگیری و عملکرد ضعیفتر رابطه مشاهده کردند. البته این پژوهش به معنای اثبات رابطه علت و معلولی در تمام معاملهگران یا تمام شرایط بازار نیست؛ اما نشان میدهد این خطای شناختی میتواند پیامدهای واقعی در تصمیمگیری مالی داشته باشد.
یادگیری اشتباه از معاملات گذشته
یکی از مهمترین منابع یادگیری یک معاملهگر، بررسی معاملات قبلی است. اما اگر هنگام بررسی معاملات، پیشبینیهای واقعی خودمان را با چیزی که امروز به یاد میآوریم جایگزین کنیم، ممکن است از گذشته درسهای اشتباهی بگیریم.
فرض کن در یک معامله، بازار دقیقاً مطابق سناریویی حرکت کرده که امروز تصور میکنی از ابتدا انتظارش را داشتهای. اگر این برداشت را بدون بررسی یادداشتهای قبل از معامله بپذیری، ممکن است نتیجه بگیری که روش تحلیلی تو در شناسایی چنین حرکاتی بسیار دقیق است. در حالی که شاید پیش از معامله، این سناریو فقط یکی از چند احتمال بوده و حتی احتمال وقوع آن را هم پایین ارزیابی کرده باشی. در چنین شرایطی، ژورنال معاملاتی بهجای اینکه ابزار یادگیری باشد، میتواند به ابزاری برای تأیید برداشتهای فعلی ذهن تبدیل شود.
چطور اثر سوگیری پسنگر را کاهش دهیم؟
قرار نیست بتوانیم اطلاعاتی را که از نتیجه یک اتفاق به دست آوردهایم، کاملاً از ذهنمان حذف کنیم. وقتی نتیجه را میدانیم، بازگشت به وضعیت ذهنی قبل از آگاهی از نتیجه کار سادهای نیست. اما میتوانیم کاری کنیم که هنگام ارزیابی گذشته، کمتر به حافظه فعلی خودمان وابسته باشیم.
مهمترین راهکار، ثبت اطلاعات در همان زمانی است که تصمیم گرفته میشود. قبل از ورود به معامله، سناریوی خودت را ثبت کن. فقط جهت احتمالی بازار را ننویس. مشخص کن:
چه شرایطی باعث شده این سناریو را در نظر بگیری؟
چه سناریوهای جایگزینی وجود دارند؟
چه اتفاقی تحلیل تو را باطل میکند؟
چه چیزی باید رخ دهد تا وارد معامله شوی؟
تا چه اندازه به هر سناریو اطمینان داری؟
ثبت این اطلاعات باعث میشود بعداً بتوانی به شواهدی مراجعه کنی که واقعاً پیش از مشخص شدن نتیجه در اختیار داشتهای.
تکیه بر اسناد پیش از معامله
بهجای تکیه بر حافظه، به اسناد قبلی مراجعه کن. بعد از بسته شدن معامله، ابتدا به تحلیل، اسکرینشات و یادداشتهایی که قبل از ورود ثبت کردهای مراجعه کن. سعی کن مشخص کنی واقعاً چه چیزی را پیشبینی کرده بودی، نه اینکه امروز تصور میکنی چه چیزی را پیشبینی کرده بودی. همچنین توضیحات جایگزین را هم بررسی کن؛ وقتی نتیجه یک حرکت بازار مشخص شده، فقط به دنبال توضیحی نباش که با نتیجه اتفاقافتاده هماهنگ است.
جمعبندی
سوگیری پسنگر به ما یادآوری میکند که دانستن نتیجه یک اتفاق میتواند نگاه ما به گذشته را تغییر دهد. در معاملهگری، این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ چون بخش مهمی از پیشرفت یک معاملهگر به توانایی او در یادگیری صحیح از تصمیمهای گذشته وابسته است.
اگر بعد از هر حرکت بازار تصور کنیم که نتیجه از ابتدا مشخص بوده، بهتدریج ممکن است توانایی پیشبینی خودمان را بیشتر از واقعیت ارزیابی کنیم، عدمقطعیت بازار را دستکم بگیریم و از معاملات گذشته برداشتهای نادرستی داشته باشیم. برای همین، هنگام بررسی گذشته نباید فقط به چیزی که امروز به یاد میآوریم اعتماد کنیم. باید به اطلاعاتی برگردیم که پیش از مشخص شدن نتیجه در اختیار داشتیم.
برای اینکه بفهمی قبل از وقوع چه میدانستی، به حافظهات تکیه نکن؛ به شواهدی مراجعه کن که قبل از وقوع ثبت کردهای.
منابع و مطالعات پیشنهادی
Fischhoff, B. (1975). Hindsight is not equal to foresight: The effect of outcome knowledge on judgment under uncertainty. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1(3), 288–299.
Roese, N. J., & Vohs, K. D. (2012). Hindsight Bias. Perspectives on Psychological Science, 7(5), 411–426.
Biais, B., & Weber, M. (2009). Hindsight Bias, Risk Perception, and Investment Performance. Management Science, 55(6), 1018–1029.
